از اواخر دهه­ی شصت، علی­رغم غفلت محافل دانشگاهی، توجه به مبانی تئوریک و روش­شناختی نظریه­های ادبی در ایران گسترش روزافزونی داشته است. فرمالیسم روسی یکی از اولین روی­کردهای انتقادی به متون ادبی در آغاز قرن بیستم است که تأثیرات غیرقابل انکاری بر سایر مکتب­های نظری در طول این قرن داشته است. ویکتور اشکولوفسکی با نوشتن «رستخیز کلمات» و «هنر به مثابه فن» به عنوان آغازگر این رویکرد انتقادی شناخته می­شود. مابقی اعضا مانند ولادیمیر پراپ، رومن یاکوبسن، توماشفسکی و باختین در واقع اعضای دو انجمن «مجمع زبان­شناسی مسکو» و «انجمن پژوهش­های شاعرانه» OPOIAZ بودند.

آن­چه باعث شد تا این مکتب سرآغاز نقد ادبی مدرن در جهان شناخته شود، گسست روش­شناختی آن­ها از سنت­های قبلی بوده است. در نظر فرمالیست ها آن­چه تعیین کننده­ی نهایی به شمار می­آید  شکل اثر است، در واقع آن چه در بررسی ادبی معتبر است، تنها متن است و هر آن چه بیرون از آن ، به عنوان عناصر فرامتنی کنار گذاشته می­شود. از نظر آنان مطالعه­ی ادبی صرفاً درباره­ی «ادبیت» literariness متن است و باید با بررسی مناسبات و روابط میان عناصر سازنده­ی متن، قوانین درونی اثر– یا ژانرِ آن اثر- را به دست آورد. کشف این روابط به این طریق صورت می­گیرد که ابتدا متن را به عناصر سازنده­ی آن، تجزیه کرده و سپس روابط این اجزا و عناصر را با یکدیگر و روابط یکایک آن ها را با کل اثر مشخص می­کنند.

یکی از موفق­ترین این تلاش­ها کار ولادیمیر پراپ بر روی قصه­های پریان روسی است. وی با نقد روش­ دسته­بندی­های پیشین، اجزای درونی قصه­های پریان را بر مبنای31 عملکردِ function اشخاصِ داستان به دست آورد و آن را یکایِ ثابت نامید. و در آخر به این نتیجه رسید که پراکندگی و گوناگونی قصه­های روسی را می­تواند با اتکا به این یکاهای ثابت به یک فرمول خاص فرو کاهد و این فرمول صورت نهایی همه­ی این قصه هاست.

کتاب «درآمدی بر ریخت شناسی هزار و یک شب» بر اساس همین مدل روش شناختی و تکمیل یکاهای ثابت پراپ قصد دارد ضمن نشان دادن تکنیک ویژه­ی هزارویک­شب یعنی درونه­گیری(داستان در داستان) فرمول و صورتِ نهایی حکایت های این کتاب را به دست آورد. دکتر محبوبه خراسانی نویسنده این کتاب، حکایات هزارویک­شب را بر اساس این تکنیک به دو دسته­ی حکایات «درونه­گیر» و «درونه­ای» تقسیم می­کند. وی حکایت دورنه گیر را حکایتی می داند که چند حکایت دیگر را در خود جای داده است و حکایت درونه­ای را حکایتی تعریف می کند که در درون حکایت درونه­گیر جای گرفته است.

این کتاب در 168 صفحه، یک مقدمه و 5 بخش در پاییز 1387 توسط انتشارات تحقیقات نظری به چاپ رسیده است. نویسنده در بخش نخست به صورتی موجز، در خصوص مضمون و پویش تاریخی کتاب هزارویک شب صحبت می­کند. از همین­جا می­توان به آگاهی وی درباره­ی مسائل روش­شناختی این تحقیق پی برد. به نظر می­رسد که نویسنده، کاملاً مراقب بوده تا در دام تناقض­های روشی نیفتد؛ چرا که ریخت­شناسی، روشی هم زمانی Synchronic و توصیفی است و نمی­تواند با تحلیل­های درزمانی ِDiachronic و تاریخی یک­جا گرد هم آید. در این بخش هر آن چه لازمه­ی شناختی کلی از اثر و ویژگی­های مرتبط با تاریخ و مسائل قوم شناختی آن بوده، با زبانی نسبتاً ادیبانه بیان می شود. به نظر می­رسد نویسنده در انتخاب سبک ادیبانه­ی این بخش نیز تعمد داشته، چرا که به وضوح با نوشتار خشک، جدی و علمی­گرای بخش­های بعد تفاوت دارد.

فصل دوم شرحی است بر روش کار ولادیمیر پراپ و شیوه­ی خود نویسنده در تحلیل حکایت­های هزارویک­شب. وی ابتدا کلِ حکایت­های درونه­گیر را احصا کرده و با استفاده از روش آماریِ «نمونه­گیری تصادفی ساده» Sample Random Sampling نمونه­هایش را انتخاب کرده است تا آن چه به دست آمده قابلیت تعمیم به همه­ی حکایات کتاب را داشته باشد. وی علاوه بر استفاده از مدل ریخت شناسی پراپ از شیوه­ی تحلیلِ روایتِ کلود برمون در کتاب «منطق روایت» نیز استفاده می­کند و نقش مشارک­های اصلیِ روایت، یعنی کنش­گر و کنش­پذیر را در هر حکایت مشخص می­کند.

در بخش سوم یعنی تحلیل حکایت­ها پنج حکایت درونه­گیر بررسی شده­اند که با احتساب خودِ این حکایت­ها، 47 حکایت را تحت بررسیِ ریخت شناختی قرار داده است. وی در این بخش پس از ذکر خلاصه­ای از حکایت­ها، با ارائه­ی جداول عناصر سازنده­ی هر حکایت، نمادها، شخصیت­ها، حرکت­های داستان­های درونه­ای و ساختار کلی حکایت را برای خواننده مشخص می­کند و آخر دست، فرمول نهایی هر حکایت درونه­گیر را بر اساس شباهت­های عناصر سازنده­ی حکایت­های درونه­ای به دست می­دهد و روابط بین آن­ها را با هم و با کل حکایت آشکار می­سازد.

در بخش چهارم یا نتایج کار، با نوعی جهت گیری نسبی انگارانه، ده مورد را به عنوان دستاوردهای پژوهش معین می­کند. نویسنده خود به موردی بودن نوع مطالعه­اش واقف است و می نویسد:

 «نتایج بر آمده از این تحلیل، صرفاً برآیند این مطالعه­ی موردی ریخت­شناسی روایت در حکایات درونه­گیرِ هزارویک شب است و قصد تعمیم آن را - چون اصول کلی پژوهش ریخت شناسی روایت- به سایر متون نداریم ... . می­توان تحقیق های دیگری را موازی این کار در نظر گرفت که صحت و سقم نتایج به دست آمده را بسنجد».

اتخاذ چنین رویکرد غیر یقینی­ای در مورد مطالعات ادبی در ایران جای خوشوقتی دارد. تا جایی که می­دانم وی استاد دانشگاه اصفهان است و نشان می­دهد تساهل و نسبی­نگری در تحقیقات ادبی دانشگاهی نیز جای­گاه درخوری یافته است. در همین بخش، ضمن بررسی ساخت کلی حکایت­ها و موقعیت راوی و روایت شنو، «انگیزه­ی­قصه­گویی» در هزارویک شب به عنوان عاملی تعیین کننده در شکل­گیری صورتِ شگردِ رواییِ درونه­گیری مشخص شده است.

بخش نهایی کتاب که پیوست نامیده شده، دربردارنده­ی ترجمه­ی چهار مقاله­ی کلیدیِ مرتبط با موضوع کتاب است. مقاله­ی«اصول طبقه­بندی ژانرهای فولکلور» و مقاله­ی «اسطوره در پرتو فولکلور» نوشته­ی ولادیمیر پراپ، درباره­ی مسائل ژانرشناختیِ روایت است که برای نخستین بار به فارسی برگردانده ­شده و منطق پژوهش ریخت­شناختی را در نظر پراپ عیان می­سازد. مقاله­ی دیگر نوشته­ی سواتا پریکوا یاکوبسن است که در اصل مقدمه­ی کتاب «ریخت­شناسی قصه­های پریان» پراپ در چاپِ 1958 بوده است. مقاله­ی دیگر با عنوان «راویان» نوشته­ی تزوتان تودوروف، روایت­شناس معروف، یکی از مآخذ شناخته شده درباره­ی درونه­گیری هزارویک­شب است. این مقاله را پیش­­تر احمد اخوت در کتاب دستورزبان داستان با عنوان «روایت- مردم» ترجمه­ کرده است.

مجموعه­ی این مقالات و تحلیل حکایات که بنا به قول نویسنده پیش از چاپ از نظر استادانی چون دکتر شفیعی­کدکنی، دکتر بابک احمدی، دکتر تقی پورنامداریان گذشته است، کتابی ساختارمند را تشکیل داده، که می­تواند به عنوان یکی از نمونه­های موفق کاربستِ عملیِ نظریه­های ادبی در حوزه­ی دانشگاهی در نظر آید.